'बायचुंग भुतिया म्हणजे देवाने भारतीय फुटबॉलला देलेली जणू एक भेटच आहे', भारताचे माजी ऑलिम्पियन फुटबॉलपटू आय.एम. विजयन यांनी भुतियाचे कौतुक करताना हे उद्गार काढले होते. आज रात्र, रात्र जागून इंग्लिश प्रीमियर लीग व चॅम्पियन्स लीग बघणाऱ्या भारतीय फुटबॉल प्रेमींना युरोपियन फुटबॉल अगदी तोंडपाठ असेल. या नव्या पिढीला भारतीय फुटबॉलविषयी छेडले तर त्यांचे चेहरे पडतात. ते भारतीय फुटबॉलवर टीका करतील, पण एक प्रतिक्रिया त्यांच्या तोंडून हमखास बाहेर पडेल : 'इंडियन फुटबॉल भुतिया के वजह से है यार... आपली टीम म्हणजेच भुतिया...' या मतांवरूनच भुतियाचे महत्त्व आपल्याला कळेल.
भारतीय फुटबॉलमधील हे एकमेव नाव सध्याच्या जनरेशनला माहिती असेल; म्हणूनच मुंबईतील कुपरेजवर भुतियाच्या क्लबचा सामना असेल, तर त्याचे पाठिराखे हटकून उपस्थिती लावतात.क्रिकेटपटूंसारखे कोट्यवधी चाहते त्याला लाभले नसतील, पण खास त्याचा सामना बघायला स्टेडियमच्या बाहेर रांगा लागतात हेही नसे थोडके. भारताचे माजी प्रशिक्षक बॉब हौटन यांनी तर भुतियाची तुलना मास्टर-ब्लास्टर सचिन तेंडुलकरशी केली होती.
सिक्कीममधील नामची गावच्या या खेळाडूच्या फुटबॉल कौशल्याविषयी दुमत नाहीच; पण तो एक उत्तम कर्णधारही ठरला हे आवर्जून नमूद करायला हवे. आपल्या सहकाऱ्यांना स्फूर्ती देतो, तोच खरा लीडर असतो, भुतिया असाच आहे. बरं हे नेतृत्व फक्त मैदानापुरते मर्यादित नाही. तिबेटियन्सना पाठिंबा दर्शवत तो २००८ बीजिंग ऑलिम्पिकच्या टॉर्च रिलेमध्ये भाग घेण्यास नकार देतो, तेव्हा त्यांची धाडसीवृत्ती अन् निर्णयक्षमतेचा अंदाज येतो. त्याची लीडरशीप पुन्हा एकदा दिसते.
खेळ व राजकीय मुद्यांना हकनाक एकत्र आणण्यात काय अर्थ आहे, असे सांगत अनेक जाणकारांनी या फुटबॉलपटूवर टीका केली, पण भुतियाने त्यांना शांतपणे उत्तर दिले : 'ऑलिम्पिकमध्ये मी भारताचे प्रतिनिधित्व करत असतो, तर गोष्ट वेगळी होती, पण संघ ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरलेला नसताना फक्त टॉर्च रिलेमध्ये माझे भाग घेणे बरे दिसत नाही'.
जागतिक फुटबॉल रँकिंगमध्ये भारतीय संघ शंभराव्या क्रमांकावरही आलेला नाही, र्वल्डकपमध्ये पात्र ठरण्याची गोष्ट तर दूरच राहिली, त्यातच अंतरगत राजकारण आलेच. अशा नकारात्मक वातावरणातही भुतियाचे खेळावरील प्रेम व श्रद्धा कमी झाले नाही. शंभरपेक्षा जास्त सामन्यांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करणारा तो एकमेव खेळाडू! आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही देशाचे शंभर सामन्यांमध्ये प्रतिनिधित्व करण्याचा पराक्रम मोजक्या खेळाडूंनाच जमलाय.
युरोपातील दुसऱ्या इंग्लिश डिव्हिजनचे सामनेही हा पठ्ठ्या खेळलाय. १९९९ ते २००२ दरम्यान भुतियाने एफसी बरी या क्लबचे प्रतिनिधित्व केले. आज युरोपातील क्लबमध्ये खेळण्यास उत्सुक असलेल्या सुनील चेत्रीचे आपण खूप कौतुक करतो, पण भारतीय खेळाडूने युरोप खेळण्याची मुहूर्तमेढ भुतियाने केलीय, हे मात्र आपण विसरतो. सुनील, सुब्रत पॉल, गौरमांगीसिंग, अन्वरअली, स्टीवन डायस यांना इंग्लिश क्लब्स ट्रायल्ससाठी बोलावतात, ते भुतियाचे उदाहरण डोळ्यासमोर असल्यानेच हे कायम लक्षात ठेवायला हवे.
मागे आफ्रिकेतील लहान मुलांच्या शिक्षणासाठी पैसा उभारण्यासाठी एका चॅरिटी सामन्याचे आयोजन करण्यात आले होते. 'गोल फॉर आफ्रिका' या सामन्यात झिदान, बल्लाक, कॅनावोरा, सीडॉर्फ, एडगर डेव्हिस सारख्या फुटबॉलपटूंच्या खांद्याला खांदा लावून भुतिया खेळला, तेव्हा साऱ्या भारतीयांची छाती गर्वाने भरून आली. 'सुपर' नावाच्या एका अरब मासिकाने भुतियाला सवोर्त्तम आशियाई खेळाडूच्या पुरस्कारासाठी नामांकन दिले. त्याची अंतिम पाच जणांमध्ये निवड झाली नाही, पण एवढी मजल भारतीय फुटबॉलपटूला मारता आली हे विशेष.
१९९२मध्ये नवी दिल्लीत झालेल्या सुब्रतो कपमधून चमक दाखवणाऱ्या बायचुंगने मीडियाचे लक्ष वेधून घेतले. साईच्या गँगटोक सेंटरचे तो प्रतिनिधित्व करत होता. ही सुब्रतो कप स्पर्धा, १६ वर्षांखालील राष्ट्रीय संघ व १६ वर्षांखालील आशियाई संघातील कामगिरीच्या जोरावर कोलकात्याताचा सर्वात मोठा क्लब इस्ट बंगालने भुतियाशी करार केला. १९९५मध्ये फगवाड्याचा जेसीटी संघाने भारताच्या या स्टार फुटबॉलपटूला करारबद्ध केले. याचवषीर् तो राष्ट्रीय फुटबॉल लीगमध्ये सर्वाधिक गोल करणारा फुटबॉलपटू ठरला. १९९७मध्ये तो पुन्हा इस्ट बंगालकडे परतला, पण यावेळी एक यशस्वी, स्टार फुटबॉलपटू म्हणून! या पठ्ठ्याच्या कामगिरीतील सातत्य पाहून १९९८-९९मध्ये इस्ट बंगालच्या संघव्यवस्थापनाने भुतियावर कर्णधारपदाची धुरा सोपवली. २१ वर्षांचा पोरकट, पण खेळाडू म्हणून परिपूर्ण भुतिया सर्वात लहान वयात कर्णधार झालेला पहिला खेळाडू. पुढील काही वर्षात त्याने मोहन बागानकडे कूच केली, पण तो पुन्हा इस्ट बंगालकडे परतला. २००९ हे वर्ष मात्र भुतियासाठी चांगले गेले नाही. एका डान्स रियालिटी शोसाठी तो तारखा देऊन बसला. यामुळे खेळाच्या सरावाकडे दुर्लक्ष झाले. काही सामन्यांमधून त्याने माघार घेतली. परिणामी बागानने भुतियाला सहा महिन्यांसाठी निलंबित केले. बायचुंगने यातून सावरत पुन्हा इस्ट बंगालकडे परतला.
फुटबॉलमधील या 'एकलव्याला' १९९८मध्ये अर्जून पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, तर २००८मध्ये तो पद्मश्री पुरस्काराचा मानकरी ठरला. भुतियाच्या कल्पक नेतृत्वाखाली भारताने तीनवेळा दक्षिण आशियाई फुटबॉल स्पर्धा जिंकली, तर २००७ व २००९मध्ये मानाच्या नेहरू कपवर नाव कोरले. भुतिया व भारतासाठी सर्वात महत्त्वाचा ठरला तो एएफसी चॅलेंज कपचे जेतेपद. २००८मध्ये भारत ही स्पर्धा जिंकलाच, पण या विजयामुळे आपला आशिया कपमध्ये सहभागी होण्याचा मार्गही मोकळा झाला. १९८४नंतर प्रथमच भारत आशिया कपसाठी पात्र ठरल्याने आनंदाच्या भरात टी-शर्ट दातात पकडून मैदानाला फेरी मारणारा भुतिया आजही आठवतो. त्याचा झंझावात भारतीय संघाला अशीच स्फूर्ती देईल, असे वाटले होते, पण दुखापतींनी साराच विचका केला.
